در فاصله سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۳ دست‌کم ۶۴ میلیون نفر در جریان اجرای طرح‌های توسعه شهری از سکونتگاه‌های غیررسمی خود جابه‌جا شده‌اند. این آمار یکی از هشدارهای برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد درباره پیامدهای نوسازی شهرهاست. نهادی که به مناسبت روز جهانی شهرها شش راهکار برای بازآفرینی شهری معرفی کرده و بر حفظ ساکنان محلی و تأمین مسکن مناسب تأکید کرده است.
برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد (UN-Habitat) به مناسبت روز جهانی شهرها در ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶ مجموعه‌ای با عنوان «شش راهکار برای بازآفرینی شهرهای ما» منتشر کرده است. در این مجموعه تجربه شهرهایی از کنیا و چین تا بریتانیا و بحرین بررسی شده تا نشان دهد بازآفرینی شهری چگونه می‌تواند بدون تخریب گسترده محله‌ها و جابه‌جایی ساکنان انجام شود.
براساس آمارهای ارائه‌شده در این مجموعه تا سه میلیارد و ۴۰۰ میلیون نفر در جهان از مسکن مناسب برخوردار نیستند و بیش از یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون نفر در سکونتگاه‌های غیررسمی و محله‌های فقیرنشین زندگی می‌کنند. سازمان ملل معتقد است پاسخ به این کمبود تنها ساخت خانه‌های جدید نیست و باید بهبود شرایط سکونت در محله‌های موجود نیز در اولویت قرار گیرد.
بازآفرینی بدون بیرون‌راندن ساکنان
یکی از مهم‌ترین محورهای این مجموعه جلوگیری از جابه‌جایی اجباری ساکنان در جریان اجرای پروژه‌های شهری است. افزایش ارزش زمین و قیمت مسکن پس از نوسازی می‌تواند زندگی در محله را برای ساکنان کم‌درآمد دشوار کند. در چنین شرایطی ممکن است کسانی که سال‌ها در یک محله زندگی کرده‌اند دیگر توان پرداخت هزینه‌های سکونت در آن را نداشته باشند.
سازمان ملل پیشنهاد می‌کند که تأمین مسکن استطاعت‌پذیر و تثبیت حقوق سکونت از همان مراحل اولیه طراحی پروژه‌های بازآفرینی در نظر گرفته شود. مشارکت ساکنان در تصمیم‌گیری نیز یکی از شرایط اصلی موفقیت این طرح‌ها معرفی شده است.
تجربه محله گرانبی در لیورپول بریتانیا یکی از نمونه‌های این رویکرد است. ساکنان این محله با تشکیل یک نهاد اجتماعی برای مدیریت زمین توانستند خانه‌های خالی را تملک و بازسازی کنند. آنها با همکاری شورای شهر و نهادهای تأمین مسکن و استفاده از منابع مالی اجتماعی در طراحی و مدیریت خانه‌های خود مشارکت کردند.
در این الگو زمین در چارچوب یک نهاد جامعه‌محور مدیریت می‌شود تا امکان کنترل بلندمدت ساکنان بر آینده محله و حفظ استطاعت‌پذیری مسکن فراهم شود.
نمونه دیگر در منطقه کانیو مارتین پنیا در پورتوریکو اجرا شده است. ساکنان هشت اجتماع محلی با همکاری بخش عمومی و خصوصی یک نهاد مدیریت جمعی زمین تشکیل داده‌اند. این شیوه به جلوگیری از افزایش قیمت زمین و جابه‌جایی ناخواسته ساکنان کمک کرده است. براساس اطلاعات سازمان ملل تاکنون دو هزار خانوار کم‌درآمد از اقدامات بهسازی این محدوده بهره‌مند شده‌اند.
خانه مناسب فقط چهار دیوار نیست
دومین راهکار سازمان ملل برنامه‌ریزی هم‌زمان مسکن و محله است. در این رویکرد مناسب‌بودن مسکن تنها با مساحت و کیفیت ساختمان سنجیده نمی‌شود. دسترسی به حمل‌ونقل عمومی و مدرسه و مراکز درمانی و فضای عمومی و فرصت‌های شغلی نیز اهمیت دارد.
آمارهای منتشرشده نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۵ تنها ۴۵.۹ درصد جمعیت شهری در شهرهای مورد بررسی به فضاهای عمومی باز دسترسی مناسب داشته‌اند.
سازمان ملل پیشنهاد کرده است که برنامه‌ریزی مسکن با برنامه‌ریزی کاربری زمین و زیرساخت‌ها و خدمات شهری هماهنگ شود. به این ترتیب ساخت مجموعه‌های مسکونی بدون توجه به امکانات پیرامونی نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخ‌گوی نیازهای سکونتی باشد.
تجربه کیبرا در کنیا نمونه‌ای از بهسازی سکونتگاه‌های غیررسمی است. در چارچوب برنامه بهسازی سکونتگاه‌های فقیرنشین کنیا اقدامات اجرایی از تأمین آب و بهبود خدمات بهداشتی و دفع فاضلاب و احداث شبکه هدایت آب‌های سطحی آغاز شد.
بر اساس اطلاعات این مجموعه اقدامات انجام‌شده به کاهش ۴۰ درصدی هزینه‌های مسکن منجر شده است. استفاده از سازوکارهای مدیریت جمعی زمین نیز به افزایش امنیت حقوق سکونت کمک کرده است.
شهرها به جای گسترش بیشتر از ظرفیت موجود استفاده کنند
یکی دیگر از محورهای این مجموعه جلوگیری از گسترش بی‌رویه محدوده شهرهاست. براساس داده‌های ارائه‌شده از سال ۱۹۷۵ تا ۲۰۲۵ گسترش فیزیکی مناطق شهری در جهان با سرعتی نزدیک به دو برابر رشد جمعیت اتفاق افتاده است.
برنامه اسکان بشر سازمان ملل پیشنهاد می‌کند که شهرها به جای توسعه مداوم به سمت زمین‌های پیرامونی از ظرفیت ساختمان‌های موجود و زمین‌های کم‌استفاده بهره بگیرند.تغییر کاربری ساختمان‌های قدیمی و استفاده دوباره از زیرساخت‌ها و افزایش متناسب تراکم و بازتوسعه زمین‌های کم‌استفاده از راهکارهای پیشنهادی این نها د است.
شهر محرق در بحرین یکی از نمونه‌های معرفی‌شده در این زمینه است. در این شهر ساختمان‌های تاریخی مرمت شدند و کاربری‌های جدیدی پیدا کردند. سپس این بناها از طریق مسیرهای پیاده به مراکز فرهنگی و میدان‌های عمومی متصل شدند.
هدف از اجرای این طرح بازگرداندن فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی به بافت قدیمی شهر بود. در واقع مرمت بناها با ایجاد فضاهای عمومی و تقویت رفت‌وآمد مردم در محدوده تاریخی همراه شد.
از فضاهای رهاشده تا مراکز محله‌ای
پکن نیز در میان نمونه‌های معرفی‌شده قرار دارد. در طرح بازآفرینی ناحیه شوانگ‌جینگ با همکاری برنامه اسکان بشر سازمان ملل و نهادهای محلی بخشی از فضاهای کم‌استفاده شهری به مراکز اجتماعی تبدیل شدند.برای طراحی این فضاها کارگاه‌هایی با حضور کودکان و سالمندان و مهاجران برگزار شد تا نیازهای گروه‌های مختلف ساکن محله در برنامه‌ریزی لحاظ شود.
در کنار ایجاد مراکز محله‌ای اقداماتی برای بهبود دسترسی و حذف موانع فیزیکی نیز انجام شد تا افراد دارای محدودیت حرکتی بتوانند راحت‌تر از فضاهای عمومی استفاده کنند.
بازآفرینی با پول چه کسانی؟
تأمین منابع مالی یکی دیگر از چالش‌های بازآفرینی شهری است. سازمان ملل تأکید کرده که منابع عمومی به‌تنهایی برای پاسخ‌گویی به حجم سرمایه‌گذاری مورد نیاز در بخش مسکن و زیرساخت‌ها و خدمات شهری کافی نیست.پیشنهاد این نهاد استفاده هم‌زمان از منابع مالی عمومی و خصوصی و سرمایه‌گذاری نهادهای توسعه‌ای است. همچنین بخشی از افزایش ارزش اقتصادی زمین و املاک در نتیجه اجرای طرح‌های بازآفرینی باید دوباره صرف تأمین مسکن استطاعت‌پذیر و بهبود خدمات همان محدوده شود.
در این رویکرد افزایش ارزش زمین نباید تنها به سود مالکان و سرمایه‌گذاران تمام شود و ساکنان محلی نیز باید از منافع اقتصادی بهسازی محله برخوردار شوند.
دست‌فروشان هم بخشی از اقتصاد شهر هستند
ششمین راهکار سازمان ملل به نقش مدیریت محلی در بازآفرینی شهری اختصاص دارد. این نهاد معتقد است که نیازهای محله‌ها یکسان نیست و نمی‌توان برای همه آنها نسخه مشابهی اجرا کرد.به همین دلیل شهرداری‌ها باید با شناخت شرایط اقتصادی و اجتماعی هر محدوده و همکاری ساکنان و فعالان اقتصادی و نهادهای مالی برای بازآفرینی برنامه‌ریزی کنند.
تجربه دوربان در آفریقای جنوبی نمونه‌ای از این رویکرد است. در طرح بازآفرینی محدوده وارویک جانکشن شهرداری واحدی ویژه تجارت غیررسمی و فرصت‌های کسب‌وکار کوچک ایجاد کرد.
این واحد با همکاری بخش‌های مسئول بهداشت و تجارت غیررسمی برای بهبود زیرساخت‌ها و شرایط فعالیت دست‌فروشان اقدام کرد. بیشتر دست‌فروشان این محدوده زن بودند و در یکی از مراکز مهم جابه‌جایی مسافر در شهر فعالیت می‌کردند.
در این طرح به جای حذف مشاغل غیررسمی از فضای شهری امکانات و شرایط فعالیت آنها مورد توجه قرار گرفت.
مجموعه منتشرشده از سوی برنامه اسکان بشر سازمان ملل با تأکید بر این شش راهکار یادآوری می‌کند که بازآفرینی شهری تنها به نوسازی ساختمان‌ها محدود نیست. در نمونه‌های معرفی‌شده حفظ حقوق ساکنان و دسترسی به خدمات و مشارکت اجتماعات محلی در کنار بهسازی کالبدی قرار گرفته است.