از برجهایی که پیش از سکونت تخریب شدند تا بزرگراههایی که جای خود را به رودخانه دادند؛ بررسی ۲۱ پروژه بزرگ در جهان نشان میدهد تصمیمهای اشتباه عمرانی گاهی میلیاردها دلار هزینه روی دست شهرها و دولتها گذاشتهاند. برخی از این پروژهها با حکم دادگاه تخریب شدهاند، بعضی پس از سالها بهرهبرداری برچیده شدهاند و تعدادی هم با وجود تکمیل ساخت، هرگز به بهرهبرداری نرسیدهاند.
ساعت ۲:۳۰ بعدازظهر ۲۸ اوت ۲۰۲۲، دو برج مسکونی در شهر نوئیدای هند در کمتر از ۱۰ ثانیه فرو ریختند. برای تخریب برجهای صد متری سوپرتک، ۳۷۰۰ کیلوگرم مواد منفجره به کار رفت. این دو ساختمان ۹۱۵ واحد مسکونی و تجاری داشتند، اما هیچکس فرصت سکونت در آنها را پیدا نکرد. دیوان عالی هند دستور تخریب را صادر کرده بود؛ دلیل آن ساختوساز غیرقانونی، تجاوز به فضای سبز مجتمع و نقض مقررات ساختمانی با همراهی مسئولان صدور مجوز بود.
تخریب برجهای سوپرتک فقط پایان یک پروژه ساختمانی نبود. صدها میلیارد روپیه سرمایهگذاری و سالها عملیات ساختمانی از دست رفت و حدود ۸۰ هزار تن نخاله برجا ماند. این اتفاق تصویری آشکار از هزینه تصمیمهایی بود که هنگام صدور مجوز گرفته میشوند، اما پیامدهایشان سالها بعد مشخص میشود.
بررسی ۲۱ پروژه عمرانی در آمریکا، اروپا و آسیا نشان میدهد که سرنوشت سوپرتک چندان استثنایی نیست. بعضی ساختمانها روی زمینهایی ساخته شدند که اساساً اجازه ساختوساز نداشتند، برخی سازهها به دلیل خطای طراحی ناایمن بودند و گروهی از پروژهها نیز پس از بهرهبرداری مشخص شد که به شهر، ساکنان یا محیطزیست آسیب میزنند.
برجهایی که مجوز ساخت داشتند، اما اجازه ماندن نه
هند چند نمونه شاخص از تخریب ساختمانهای مسکونی به دلیل تخلفات شهرسازی دارد. در شهر ساحلی کوچی، چهار مجتمع آپارتمانی مارادو با حدود ۳۵۰ واحد مسکونی در ژانویه ۲۰۲۰ با انفجار کنترلشده تخریب شدند. شهرداری محلی برای ساخت این مجتمعها مجوز صادر کرده بود، اما زمین در محدوده مشمول مقررات حفاظت از سواحل قرار داشت. دیوان عالی هند در سال ۲۰۱۹ حکم تخریب را صادر کرد و مقرر شد به هر مالک ۲۵ لاکه روپیه، معادل دو میلیون و ۵۰۰ هزار روپیه، بهعنوان غرامت اولیه پرداخت شود.
در چین، ماجرای جزیره مصنوعی گل اقیانوس یا هایهوا به شکل دیگری پیش رفت. این پروژه عظیم گردشگری در شهر دانژو، از طرحهای شرکت اورگراند بود. در دسامبر ۲۰۲۱، مقامهای محلی دستور تخریب ۳۹ ساختمان با مجموع زیربنای حدود ۴۳۵ هزار مترمربع را صادر کردند. ساختوساز خارج از مجوز و تخلفات زیستمحیطی دلیل این تصمیم بود. بااینحال، حکم اولیه سرانجام به مصادره و تغییر کاربری ساختمانها تبدیل شد. قرار شد بخشی از برجها به واحدهای اجارهای، هتل، دفتر و فضاهای تجاری اختصاص یابد.
سرگذشت هتل الآلگاروبیکو در اسپانیا نیز به یکی از طولانیترین پروندههای ساختوساز غیرمجاز تبدیل شده است. این هتل ۲۱ طبقه با ۴۱۱ اتاق در محدوده پارک طبیعی کابو د گاتا، در نزدیکی ساحل ساخته شد. پروژه هرگز افتتاح نشد و بیش از ۴۰ رأی و تصمیم قضایی درباره آن صادر شده است. در ژوئیه ۲۰۲۶، شورای شهر کاربونراس سرانجام مجوز ساخت را باطل کرد. با وجود این، ساختمان همچنان پابرجاست و مراحل قانونی برای تخریب آن ادامه دارد.
وجه مشترک این سه پرونده، نقش نهادهای محلی در صدور مجوزهایی است که بعدها با مقررات بالادستی یا احکام قضایی در تعارض شناخته شدند. در چنین شرایطی، تخریب آخرین مرحله اختلافی است که هنگام صدور پروانه باید حل میشد.
میلیاردها دلار هزینه، بدون یک روز بهرهبرداری
در فیلیپین، نیروگاه هستهای باتان نمونهای از پروژههایی است که تقریباً تمام هزینه ساخت آن پرداخت شد، اما هرگز برق تجاری تولید نکرد. ساخت نیروگاه در سال ۱۹۷۶ آغاز شد و در سال ۱۹۸۴، با هزینه حدود ۲.۳ میلیارد دلار به پایان رسید. نزدیکی به آتشفشان ناتیب، نگرانیهای لرزهای و اتهامات فساد در قراردادها از مهمترین موضوعات مناقشهبرانگیز آن بود. نیروگاه در سال ۱۹۸۶ متوقف شد و هیچگاه سوختگذاری نشد. چهار دهه بعد، دولت فیلیپین همچنان امکان احیای آن را بررسی میکند.
نیروگاه هستهای شورهام در لانگآیلند آمریکا نیز سرنوشت مشابهی داشت. ساخت نیروگاه حدود شش میلیارد دلار هزینه برداشت، اما برنامه تخلیه اضطراری ساکنان جزیره در صورت وقوع حادثه، به مانعی جدی برای بهرهبرداری تبدیل شد. شورهام فقط در سطح توان پایین آزمایش شد و در سال ۱۹۸۹ توافق شد که وارد بهرهبرداری تجاری نشود. این تأسیسات با قیمت نمادین یک دلار به یک نهاد عمومی واگذار و تا سال ۱۹۹۴ برچیده شد. بخش مهمی از هزینه پروژه به مشترکان برق انتقال یافت.
در هر دو مورد، مشکل زمانی آشکار شد که بخش عمده سرمایهگذاری انجام شده بود. نیروگاه ساخته شده بود، اما شروط لازم برای استفاده ایمن از آن فراهم نبود.
ساختمانهایی که پایههایشان قابل اعتماد نبود
در هنگکنگ، ساخت دو برج مسکن حمایتی در مجموعه یوئنچائوکوک در شاتین تا طبقات ۳۳ و ۳۴ پیش رفته بود که تخلف در اجرای پی آشکار شد. بررسیها نشان داد طول بسیاری از شمعهای فونداسیون کمتر از مقدار تعیینشده در نقشههاست و تعدادی از آنها بهجای سنگ بستر بر لایههای نرم خاک تکیه دارند. مأموران مبارزه با فساد همچنین دریافتند برای ثبت طول غیرواقعی شمعها از ابزار اندازهگیری دستکاریشده استفاده شده است. در مارس ۲۰۰۰، مقامهای مسئول حکم تخریب هر دو برج را صادر کردند. خسارت مستقیم پروژه حدود ۲۵۰ میلیون دلار هنگکنگ برآورد شد.
در لندن، برج رونان پوینت به نمونهای تاریخی از ضعف ایمنی ساختمانهای پیشساخته تبدیل شد. این برج در سال ۱۹۶۸ به بهرهبرداری رسید، اما فقط دو ماه بعد، انفجار گاز در یکی از واحدها موجب فروریختن بخشی از ساختمان شد. چهار نفر در حادثه جان باختند و یکی از مجروحان نیز بعداً درگذشت. سازه بازسازی شد، ولی نگرانی درباره اتصالات ضعیف صفحات بتنی ادامه یافت تا اینکه در سال ۱۹۸۶ تخریب شد. این حادثه در بازنگری مقررات ایمنی ساختمانهای بلندمرتبه بریتانیا نقش مهمی داشت.
پل شامپلن قدیم در مونترال کانادا از جنس دیگری از شکست فنی بود. این پل در سال ۱۹۶۲ افتتاح شد و نزدیک شش دهه مورد استفاده قرار گرفت. ضعف زهکشی، خوردگی ناشی از نمکهای یخزدایی و دشواری بازرسی و تعویض بخشهایی از سازه پیشتنیده، هزینه نگهداری آن را افزایش داد. پس از افتتاح پل جایگزین در سال ۲۰۱۹، برچیدن سازه قدیمی از سال ۲۰۲۰ آغاز شد و در ۲۰۲۳ پایان یافت. بودجه این عملیات، همراه با اقدامات زیستمحیطی و بازسازی ساحل، حدود ۴۰۰ میلیون دلار کانادا بود.
در آمریکا، نیروگاه کمپر در میسیسیپی قرار بود نمونه موفق تولید برق با فناوری «زغالسنگ پاک» باشد. هزینه اولیه پروژه حدود ۲.۴ میلیارد دلار برآورد شده بود، اما در نهایت به حدود ۷.۵ میلیارد دلار رسید. فناوری گازیسازی زغالسنگ در مقیاس طراحیشده عملکرد قابل قبولی نداشت و در سال ۲۰۱۷ کنار گذاشته شد. در اکتبر ۲۰۲۱، بخشی از تأسیسات گازیسازی با انفجار تخریب شد. نیروگاه اکنون با گاز طبیعی کار میکند.
در اسپانیا، پروژه مخزن زیردریایی گاز کاستور با مسئلهای جدیتر روبهرو شد. تزریق گاز به یک مخزن نفتی متروک در نزدیکی ساحل ویناروس در سپتامبر ۲۰۱۳ با وقوع صدها زمینلرزه همراه شد که بزرگترین آنها به بزرگی ۴.۱ رسید. فعالیت پروژه متوقف شد و دولت تصمیم به تعطیلی دائمی آن گرفت. غرامت ۱.۳۵ میلیارد یورویی تعیینشده برای پیمانکار نیز به مناقشه حقوقی و مالی بزرگی تبدیل شد. در اکتبر ۲۰۲۶، عملیات مهروموم دائمی هر ۱۳ چاه پروژه پایان یافت و برچیدن تأسیسات سطحی مرحله بعدی کار اعلام شد.
خانههایی که نتوانستند محله بسازند
همه پروژههای تخریبشده از نظر مهندسی معیوب نبودند. بعضی ساختمانها سرپا ماندند، اما برنامه اجتماعی و شهری آنها شکست خورد.
مشهورترین نمونه، مجتمع مسکونی پرویتایگو در سنتلوئیس آمریکا است؛ مجموعهای شامل ۳۳ برج ۱۱ طبقه و حدود ۲۸۷۰ واحد مسکونی که در دهه ۱۹۵۰ ساخته شد. هدف، تأمین مسکن برای خانوارهای کمدرآمد بود، اما کاهش امکانات پیشبینیشده، کمبود بودجه نگهداری، تفکیک نژادی و کاهش جمعیت شهر، وضعیت مجموعه را بهتدریج بحرانی کرد. تا سال ۱۹۷۰ بیش از دوسوم واحدها خالی بودند. تخریب ساختمانها از سال ۱۹۷۲ آغاز شد و تا ۱۹۷۶ ادامه یافت؛ کمتر از دو دهه پس از نخستین اسکان.
در منچستر بریتانیا نیز مجتمع هلالهای هالم با ۹۲۳ واحد مسکونی در سال ۱۹۷۲ افتتاح شد. راهروهای معلق و ایده «خیابان در آسمان» قرار بود زندگی جمعی تازهای ایجاد کند، اما مشکلات طراحی، ضعف ساخت، ناایمنی و جداافتادگی مجموعه از بافت پیرامون، زندگی در آن را دشوار کرد. تنها دو سال بعد، واحدها برای خانوادهها نامناسب تشخیص داده شدند. تخریب مجموعه در فاصله سالهای ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۵ انجام شد و ساختمانهای کمارتفاع جای آن را گرفتند.
این دو تجربه از نمونههای شناختهشده شکست برنامههای مسکن انبوه هستند؛ برنامههایی که تعداد واحدهای ساختهشده را ملاک موفقیت قرار داده بودند، اما نگهداری بلندمدت، خدمات محله و شرایط اجتماعی ساکنان در آنها به اندازه کافی دیده نشده بود.
بزرگراههایی که شهرها از آنها صرفنظر کردند
در سئول، ماجرای بزرگراه مرتفع چئونگگیهچئون به یکی از مشهورترین تجربههای برچیدن زیرساخت شهری تبدیل شد. این بزرگراه روی رودخانهای ساخته شده بود که سالها پیش زیر بتن پوشانده شده بود. روزانه حدود ۱۶۹ هزار خودرو از این مسیر عبور میکردند و حذف آن، نگرانیهایی درباره تشدید ترافیک ایجاد کرده بود.
بااینحال، شهرداری سئول در سال ۲۰۰۳ تخریب بزرگراه را آغاز کرد. در اکتبر ۲۰۰۵، مسیر رودخانه به طول ۵.۸ کیلومتر دوباره گشوده شد. هزینه اجرای پروژه حدود ۳۸۶ میلیارد وون بود و بخش بزرگی از مصالح تخریبشده نیز بازیافت شد. این تصمیم، مسیر پررفتوآمد خودروها را به فضای عمومی و پیادهراهی در مرکز شهر تبدیل کرد.
در سانفرانسیسکو، بزرگراه دوطبقه امبارکادرو سالها میان مرکز شهر و ساحل فاصله انداخته بود. زلزله لوماپریتا در سال ۱۹۸۹ به سازه آسیب زد و بحث بازسازی یا تخریب آن بالا گرفت. با وجود تمایل اولیه اداره راه به بازسازی، مدیران شهری سرانجام گزینه تخریب را انتخاب کردند. بزرگراه در سال ۱۹۹۱ برچیده شد و بلواری همسطح جای آن را گرفت.
نمونه سوم، بزرگراه پارک ایست در میلواکی آمریکا بود. این مسیر بخشی از طرح کمربندی نیمهتمامی بود که هیچگاه به شبکه کامل بزرگراهی تبدیل نشد. دولت ایالتی، شهرستان و شهرداری در سال ۱۹۹۹ برای حذف آن به توافق رسیدند. تخریب در فاصله ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۳ انجام شد و حدود ۶۴ ایکر زمین برای توسعه شهری آزاد شد. بر اساس گزارش شهرداری میلواکی، توسعه محدوده پس از حذف بزرگراه بیش از یک میلیارد دلار سرمایهگذاری خصوصی جذب کرده است.
در هر سه شهر، تصمیم به حذف بزرگراه پس از بررسی هزینه نگهداری یا بازسازی و اثر آن بر محلههای اطراف گرفته شد. نتیجه در این نمونهها نشان داد که حفظ ظرفیت عبور خودرو همیشه تنها گزینه مدیریت ترافیک و توسعه شهر نیست.
سدهایی که پس از یک قرن برچیده شدند
بخشی از بزرگترین پروژههای تخریب در جهان ارتباطی با ساختمانهای ناایمن یا ساختوساز غیرمجاز ندارند. این پروژهها سالها کار کردهاند، اما هزینه زیستمحیطی ادامه بهرهبرداری از آنها بالا رفته است.
در آمریکا، چهار سد برقابی رود کلمث شامل آیرون گیت، کاپکو شماره یک، کاپکو شماره دو و جیسی بویل، در فاصله سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ برچیده شدند. این سدها که از سال ۱۹۱۸ تا دهه ۱۹۶۰ ساخته شده بودند، مسیر مهاجرت آزادماهیها را بسته و کیفیت آب رودخانه را تغییر داده بودند. سهم آنها از تولید برق شرکت مالک نیز کمتر از دو درصد بود. با پایان عملیات، حدود ۶۷۶ کیلومتر از رودخانه و شاخههای متصل به آن دوباره برای جابهجایی ماهیان قابل دسترس شد.
پیش از کلمث، سد الوا و سد گلاینز کنیون در ایالت واشنگتن آمریکا تجربه مشابهی داشتند. این دو سد به ارتفاع حدود ۳۳ و ۶۴ متر، در سالهای ۱۹۱۳ و ۱۹۲۷ ساخته شده بودند. برچیدن آنها از ۲۰۱۱ آغاز شد و در ۲۰۱۴ پایان یافت. با حذف سدها، مسیرهای تاریخی مهاجرت ماهیان باز شد و حجم بزرگی از رسوبات ذخیرهشده در مخازن به پاییندست و دهانه رودخانه رسید.
در فرانسه، سدهای وزن و لاروشکیبوا روی رود سلون نیز به دلیل آسیب به مهاجرت آزادماهی اطلس و مارماهی برچیده شدند. این دو سد با ارتفاع ۳۶ و ۱۶ متر، سالها تولید برق داشتند، اما هزینه زیستمحیطی آنها و ضرورت انطباق با مقررات حفاظت از رودخانهها، به تصمیم دولت برای حذفشان منجر شد. عملیات برچیدن وزن در سال ۲۰۲۰ و لاروشکیبوا از سال ۲۰۲۲ انجام شد.
در فلوریدای آمریکا، کانال C-38 رود کیسیمی نمونهای از بازگرداندن یک رودخانه به مسیر پیشین آن است. در دهه ۱۹۶۰، برای کنترل سیل، مسیر پیچوخمدار رودخانه به کانالی مستقیم تبدیل شد. این تغییر بخش بزرگی از زیستبوم تالابی منطقه را تخریب کرد. چند دهه بعد، همان نهادهای مسئول مهار سیل تصمیم به احیای رودخانه گرفتند. در پروژهای که بخش اصلی آن در سال ۲۰۲۱ پایان یافت، حدود ۲۲ مایل از کانال پر شد و جریان آب به ۴۴ مایل از مسیر تاریخی رودخانه بازگشت. هزینه این بازسازی نزدیک به ۹۸۰ میلیون دلار برآورد شده بود.
در آلمان، کاخ جمهوری برلین سرنوشت متفاوتی داشت. این ساختمان در سال ۱۹۷۶ افتتاح شد و پس از اتحاد آلمان، در سال ۱۹۹۰ به دلیل آلودگی گسترده به آزبست تعطیل شد. اختلافهای سیاسی و فرهنگی درباره آینده ساختمان سالها ادامه داشت تا اینکه رأی به تخریب آن داده شد. عملیات تخریب از ۲۰۰۶ آغاز شد و تا ۲۰۰۸ ادامه یافت. در این پرونده، مسئله سلامت عمومی با تصمیم سیاسی برای بازسازی سیمای تاریخی مرکز برلین همراه شد.
موج تازه برچیدن سدهای قدیمی
نمونههای بالا به چند پروژه مشهور محدود نمیشوند. در آمریکا، سد ادواردز روی رود کنبک در ایالت مین که از سال ۱۸۳۷ برقرار بود، در سال ۱۹۹۹ برچیده شد. این تصمیم از نخستین مواردی بود که نهاد ناظر فدرال، تمدید مجوز یک سد برقابی را به دلیل غلبه هزینههای زیستمحیطی بر منافع آن رد کرد.
در همان ایالت، سدهای گریت ورکس و ویزی روی رود پنوبسکات در سالهای ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ برچیده شدند. توافق با شرکت برق اجازه داد تولید انرژی در بخشهای دیگر حوضه حفظ شود و همزمان بخش گستردهای از زیستگاه ماهیان دوباره به هم متصل شود.
در کالیفرنیا، سد سانکلمنته روی رود کارمل که در سال ۱۹۲۱ ساخته شده بود، پس از شناسایی مشکلات ایمنی لرزهای و انباشت رسوبات، در سال ۲۰۱۵ تخریب شد. در مونتانا نیز سد میلتاون روی رود کلارکفورک در سال ۲۰۰۸ برچیده شد؛ سدی که مخزن آن طی دههها رسوبات آلوده به آرسنیک و مس را انباشته کرده بود.
اروپا نیز این مسیر را دنبال کرده است. در فنلاند، سه سد برقابی کانگاسکوسکی، لاهناسنکوسکی و ریتاکوسکی روی رود هییتولانیوکی در فاصله سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳ برچیده شدند تا مسیر مهاجرت ماهیان دوباره باز شود. در فرانسه، سد پوتس روی رود آلیه بهجای تخریب کامل، بازطراحی شد و ارتفاع آن از حدود ۱۷ متر به هفت متر کاهش یافت تا عبور ماهیان امکانپذیر شود و بخشی از تولید برق نیز ادامه پیدا کند.
در آسیا، سد آراسه روی رود کوما در ژاپن که در سال ۱۹۵۵ ساخته شده بود، در فاصله سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۸ برچیده شد. این تصمیم پس از پایان دوره مجوز بهرهبرداری و در پی مطالبه ساکنان محلی برای کاهش آسیب به ماهیگیری و رودخانه اتخاذ شد.
چین در مقیاسی بزرگتر وارد این روند شد. در حوضه رود چیشوی، از شاخههای یانگتسه، تا پایان سال ۲۰۲۴ حدود ۳۰۰ سد از مجموع ۳۵۷ سد برچیده و ۳۴۲ نیروگاه برقابی کوچک از ۳۷۳ واحد تعطیل شدند. هدف، بازگرداندن پیوستگی رودخانه و حفاظت از زیستگاه ماهیان بومی بود.
در تایوان، سد کنترل رسوب شماره یک در نهر چیجیاوان در سال ۲۰۱۱ برداشته شد. این سازه مانع مهاجرت آزادماهی بومی فورموزا شده بود و فرسایش پی آن نیز نگرانیهای ایمنی ایجاد کرده بود.
البته تصمیم به برچیدن همیشه قطعی نیست. در کره جنوبی، درباره بعضی از سدها و سازههای تنظیمی طرح چهار رود بزرگ، از جمله سازههای سجونگ، گونگجو و جوکسان، تصمیمهایی برای حذف یا تغییر بهرهبرداری گرفته شد، اما اختلاف بر سر ارزیابی اقتصادی و تغییر رویکرد دولتها بخشی از این تصمیمها را متوقف یا لغو کرد. این تجربه نشان میدهد که تخریب سازههای قدیمی نیز به توافق سیاسی، ارزیابی اقتصادی و پذیرش اجتماعی نیاز دارد.
بر اساس گزارش شبکه «برچیدن سدها در اروپا»، تنها در سال ۲۰۲۴ دستکم ۵۴۲ مانع رودخانهای، شامل سدها و سازههای کوچکتر، در ۲۳ کشور اروپایی برچیده شد. فنلاند با ۱۳۸ مورد، فرانسه با ۱۲۸ مورد و اسپانیا با ۹۶ مورد بیشترین تعداد را ثبت کردند.
چه کسی هزینه تصمیم اشتباه را میپردازد؟
در میان این ۲۱ پروژه، علت تخریب و تعطیلی یکسان نیست. در مارادو و سوپرتک، تخلف در ساختوساز و صدور مجوز به حکم دادگاه منجر شد. در یوئنچائوکوک و رونان پوینت، نقص ایمنی و اجرای سازه مسئله اصلی بود. در شورهام و باتان، سرمایهگذاری هنگفت بدون بهرهبرداری باقی ماند. در پرویتایگو و هلالهای هالم، برنامه مسکن نتوانست شرایط زندگی مناسبی فراهم کند. در سئول و سانفرانسیسکو نیز مدیران شهری تصمیم گرفتند بزرگراهها را کنار بگذارند و استفاده دیگری از زمین داشته باشند.
تفاوت مهم این پروندهها در زمان شناسایی مشکل است. بعضی خطاها هنگام صدور پروانه رخ دادند و تا پایان ساخت پنهان ماندند. برخی دیگر نتیجه ضعف نظارت فنی بودند. در گروهی از پروژهها نیز گذشت زمان و تغییر معیارهای زیستمحیطی باعث شد ادامه بهرهبرداری دیگر توجیه نداشته باشد.
هزینه این تصمیمها هم همیشه بر عهده سازندگان یا مدیران اولیه قرار نگرفت. مشترکان برق، مصرفکنندگان گاز، مالیاتدهندگان و حتی ساکنانی که ناچار به ترک خانههایشان شدند، بخشی از هزینه را پرداخت کردند.