مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در گزارشی با استناد به آمار دستگاههای اجرایی، ابعاد خسارتهای واردشده به سیستم شهری ایران در جریان جنگ ۴۰ روزه را بررسی کرده و از مسکن، سلامت، حملونقل، آموزش، میراث فرهنگی، زیرساختهای حیاتی، اقتصاد و محیطزیست تا پیامدهای اجتماعی و حقوقی این رخداد را به تفصیل شرح داده است.این گزارش که به سرپرستی محمد حسین بوچانی و مرضیه صمدی فروشانی تهیه شده ،تأکید میکند که حملات صورتگرفته صرفاً به اهداف نظامی محدود نبوده و بخش گستردهای از زیرساختهای عمومی و خدمات شهری را درگیر کرده است؛ زیرساختهایی که عمدتاً با سرمایه عمومی و منابع مالی شهروندان ایجاد شدهاند و بازسازی آنها نیز در نهایت بر دوش همین منابع خواهد بود.
سلامت؛ بیمارستانها زیر آتش
بخش سلامت یکی از آسیبدیدهترین حوزههای جنگ معرفی شده است. بر اساس گزارش، ۲۶ نفر از اعضای کادر سلامت و چهار امدادگر جان خود را از دست دادهاند و ۱۱۸ نفر از نیروهای درمانی و امدادی نیز مجروح شدهاند.در حوزه زیرساختهای درمانی، ۳۸ بیمارستان آسیب دیده و هشت بیمارستان به دلیل شدت خسارت یا ناامن بودن شرایط تخلیه شدهاند. همچنین ۴۸ مرکز درمانی، ۲۱۸ مرکز بهداشت، ۵۴ پایگاه اورژانس و ۴۱ دستگاه آمبولانس دچار خسارت شدهاند.
گزارش همچنین از آسیب شدید به انستیتو پاستور ایران خبر میدهد؛ مرکزی با بیش از یک قرن سابقه در تولید واکسن که هزینه بازسازی آن حداقل سه هزار میلیارد تومان برآورد شده است. علاوه بر آن، خط تولید شرکت داروسازی توفیق دارو نیز به طور کامل از بین رفته است.در همین مدت، ۲۹ هزار و ۸۴۰ مصدوم ترخیص، ۵۳۸ بیمار بستری و یک هزار و ۲۳۵ عمل جراحی انجام شده است.از میان گروههای آسیبپذیر، ۲۱۱۵ کودک زیر ۱۸ سال مجروح شدهاند که ۷۰ نفر از آنان کمتر از دو سال داشتهاند. همچنین ۲۲۱ کودک زیر ۱۸ سال و ۱۸ کودک زیر پنج سال جان خود را از دست دادهاند. گزارش همچنین به انجام حدود ۱۷۰ زایمان در شرایط بحرانی و آسیب به انبار داروهای بیماران سرطانی و شیرخشک نوزادان اشاره میکند.
مسکن؛ بزرگترین سرمایه خانوارها زیر آوار
در بخش مسکن، گزارش از آسیب گسترده بیش از ۱۲۵ هزار واحد غیرنظامی خبر میدهد که بیش از ۱۰۰ هزار واحد آن مسکونی بوده است.بر اساس ارزیابی انجامشده روی ۱۰۰ هزار و ۲۵۳ واحد شهری و روستایی، یک هزار و ۱۷۳ واحد به طور کامل تخریب شده و نیازمند احداث مجدد هستند. همچنین ۴۹ هزار و ۷۳۷ واحد نیازمند تعمیر ارزیابی شدهاند که عملیات تعمیر اولیه تنها برای اسکان موقت بیش از ۱۷ هزار واحد آنها به پایان رسیده است.در تهران نیز بیش از ۴۰ هزار و ۸۱۳ واحد مسکونی آسیب دیدهاند؛ ۳۴ هزار و ۳۴۸ واحد نیازمند تعمیر جزئی، چهار هزار و ۴۸۳ واحد نیازمند تعمیرات متوسط، ۷۷۹ واحد نیازمند مقاومسازی و یک هزار و ۲۰۳ واحد به طور کامل تخریب شدهاند.گزارش تأکید میکند که تخریب گسترده واحدهای مسکونی تنها خسارت مالی نیست، بلکه به آوارگی، فروپاشی ساختارهای اجتماعی و خانوادگی، اختلالات روانی، کاهش دسترسی به خدمات اساسی و گسست شبکههای حمایتی منجر میشود.
در بخش دیگری از گزارش آمده است: «دسترسی به مسکن در ایران، یکی از موضوعات کلیدی و شاید کلیدیترین سرمایه اقتصادی هر خانواده و فرد باشد و هر شهروندی که مسکن آن تخریب شود، در عمل با زنجیرهای از چالشهای اقتصادی و مالی روبهرو میشود که شاید تا آخر حیات خود نتواند از آن خارج شود.»
حملونقل؛ از پلها تا فرودگاهها
در حوزه حملونقل، بیش از ۵۰ نقطه از جادههای کشور و بیش از ۲۴ پل و تقاطع هدف قرار گرفتهاند که از جمله آنها پل هشترود در آزادراه تبریز ـ زنجان است.گزارش همچنین به تخریب پل B1 اتصالدهنده تهران ـ کرج، که از آن به عنوان بلندترین پل خاورمیانه یاد شده، اشاره میکند و هزینه بازسازی احتمالی آن را ۱۵ همت برآورد میکند.چندین فرودگاه اصلی کشور از جمله مهرآباد، مشهد، شیراز، تبریز، اصفهان، بندرعباس، بوشهر و کیش نیز آسیب دیدهاند و بیش از ۲۰ فروند هواپیمای مسافربری از چرخه خدمات خارج شدهاند.
در حملونقل عمومی نیز حدود ۳۲۰ دستگاه اتوبوس، یک هزار و ۲۰۰ تاکسی، پنج رام واگن مترو و هفت هزار و ۵۰۰ خودروی شخصی در محدوده حملات آسیب دیدهاند.
مدارس، دانشگاهها و مراکز فرهنگی
بخش آموزش نیز خسارت گستردهای را تجربه کرده است.در جریان حمله به مدرسه ابتدایی میناب، ۱۵۶ نفر جان خود را از دست دادند؛ شامل ۱۲۰ دانشآموز، ۲۶ معلم، هفت نفر از اولیای دانشآموزان، راننده سرویس مدرسه، تکنسین داروخانه درمانگاه مجاور و یک جنین ششماهه.در مجموع ۹۰۰ واحد آموزشی، اداری، اردوگاهی و ورزشی تحت تأثیر حملات قرار گرفتهاند که از این میان ۸۷۵ مدرسه آسیب دیده و حدود ۱۸ مدرسه به طور کامل تخریب شدهاند.
بر اساس گزارش، ۳۴۴ دانشآموز و فرهنگی شامل ۲۷۷ دانشآموز و ۶۷ فرهنگی جان خود را از دست دادهاند.همچنین ۳۲ دانشگاه و مرکز علمی از جمله دانشگاههای صنعتی شریف، علم و صنعت، شهید بهشتی و امام صادق هدف حمله قرار گرفتهاند. به گفته گزارش، مرکز داده دانشگاه صنعتی شریف که از آن به عنوان زیرساخت هوش مصنوعی کشور یاد شده، نابود شده است.در حوزه فرهنگی نیز ۵۵ کتابخانه عمومی در ۱۲ استان آسیب دیده یا تخریب شدهاند.
میراث فرهنگی؛ خسارت به آثار تاریخی
گزارش از آسیب به دستکم پنج اثر ثبت جهانی یونسکو، ۱۴۹ بنای تاریخی، هفت بافت تاریخی، ۵۴ موزه و ۶۴ تأسیسات گردشگری خبر میدهد.در میان آثار آسیبدیده نام کاخ گلستان، مجموعه سعدآباد، کاخ مرمر، چهلستون اصفهان، برج و باروی ساسانی، حسینیه اعظم زنجان و کلیسای جامع سنت نیکولای تهران دیده میشود.
زیرساختهای حیاتی؛ آب، برق و مخابرات
در بخش آب و فاضلاب، ۳۸۸ نقطه از خطوط انتقال، شبکههای توزیع، مخازن، ایستگاههای پمپاژ و تجهیزات مرتبط آسیب دیدهاند. تأسیسات آبشیرینکن قشم، مخزن ۱۰ هزار مترمکعبی هفتگل و تأسیسات آب شرب چشمه گلستان خرمآباد نیز از جمله مراکز آسیبدیده هستند. خسارت این بخش بیش از پنج هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان برآورد شده است.
در صنعت برق، بیش از شش هزار و ۴۷۳ نقطه شامل تجهیزات، خطوط انتقال، پستها و تأسیسات حیاتی آسیب دیدهاند و خسارت آنی این بخش حدود ۵.۵۸ همت اعلام شده است. تنها در استان تهران بیش از یک هزار نقطه شبکه برق، ۹۹ پست و ۱۲۴ کیلومتر شبکه خسارت دیده و میزان زیان حدود شش هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان برآورد شده است.
در بخش مخابرات نیز بیش از ۱۵ مرکز مخابراتی و ۵۰۰ سایت اپراتورهای تلفن همراه آسیب دیدهاند. همچنین حمله به مرکز مخابراتی شهید منتظری شهرری موجب قطع ارتباط بیش از ۵۰ هزار مشترک شده است.
اقتصاد، صنعت و محیطزیست
در حوزه صنعت، گزارش از هدف قرار گرفتن پتروشیمیهای ماهشهر و عسلویه، نیروگاه اتمی بوشهر، فولاد مبارکه اصفهان و فولاد خوزستان خبر میدهد.همچنین ۲۳ هزار و ۵۰ واحد تجاری آسیب جدی دیده یا تخریب شدهاند و آثار اولیه جنگ، بیش از یک میلیون فرصت شغلی را تحت تأثیر قرار داده است.
گزارش خسارت ناشی از قطع اینترنت را نیز روزانه بین ۳۰ تا ۸۰ میلیون دلار برآورد میکند و مینویسد زیان مستقیم ۴۷ روز قطعی اینترنت بین یک میلیارد و ۴۱۰ میلیون تا سه میلیارد و ۷۶۰ میلیون دلار تخمین زده شده است.در بخش محیطزیست نیز آتشسوزی مخازن نفت شهران با حجم بیش از ۳۶۰ هزار مترمکعب مواد نفتی، انتشار حدود یک میلیون تن دیاکسید کربن را به همراه داشته است. همچنین ۱۳ منطقه حفاظتشده کشور درجات مختلفی از آسیب را تجربه کردهاند.
آمار تلفات انسانی
گزارش تعداد کل جانباختگان جنگ ۴۰ روزه را سه هزار و ۳۷۵ نفر اعلام میکند که بخش عمده آنان غیرنظامیان بودهاند. از این تعداد، ۳۷۶ نفر زیر ۱۸ سال بودهاند.همچنین ۲۵۸ زن، ۲۶ نفر از اعضای کادر سلامت، چهار امدادگر، پنج استاد دانشگاه و بیش از ۶۰ دانشجو نیز در میان جانباختگان قرار دارند.
پیشنهادهایی برای دوران پس از جنگ
در بخش پایانی، مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی مجموعهای از راهکارها را پیشنهاد میکند؛ از جمله ایجاد کریدورهای امن بشردوستانه برای انتقال غیرنظامیان و بازسازی سرپناهها، افزایش نقش نهادهای بینالمللی همچون UNHCR و IOM در حمایت از آوارگان، اعزام تیمهای ارزیابی برنامه محیطزیست سازمان ملل برای بررسی آلودگی آب، خاک و هوا، اختصاص بودجه اضطراری از صندوقهای بینالمللی محیطزیست برای پاکسازی و بازسازی و تشکیل کمیته حقیقتیاب بینالمللی با هدف مستندسازی وقایع و پیگیری حقوقی در مراجع بینالمللی.
گزارش در جمعبندی خود با استناد به کنوانسیون چهارم ژنو، پروتکل الحاقی اول، قواعد عرفی حقوق بشردوستانه، کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان و اساسنامه رم دیوان کیفری بینالمللی تأکید میکند که شواهد موجود از نقض گسترده اصول تفکیک، تناسب و احتیاط در جریان جنگ حکایت دارد و حملات به بیمارستانها، مدارس، اماکن مذهبی، زیرساختهای حیاتی و سایر مراکز غیرنظامی را در مواردی مصداق جنایت جنگی میداند.
این گزارش در پایان هشدار میدهد که اگرچه حیات شهری در ایران به طور کامل متوقف نشده است، اما بازسازی خسارتهای واردشده نیازمند سرمایهگذاری گسترده خواهد بود و از آنجا که بخش عمده زیرساختهای شهری با منابع عمومی و مالیات شهروندان ایجاد شدهاند، بار اصلی بازسازی نیز بر دوش همین منابع عمومی قرار خواهد گرفت؛ فشاری که به گفته گزارش، بیش از همه متوجه دهکهای پایین و اقشار آسیبپذیر جامعه خواهد بود.