باج‌گیری عاطفی سیستماتیک
چگونه مبانی ایدئولوژیک اسرائیل موجب زوال مفهوم شهروندی در جهان شد؟
دنیا: تاریخ بین‌الملل
تحلیل زوال مفهوم شهروندی در ابعاد جهانی، با الگوبرداری از آنچه در اسرائیل و فلسطین می‌گذرد، یکی از هولناک‌ترین پیش‌بینی‌های اندیشمندان یهودی‌آمریکایی مانند انیشتین و... حتی آرنت که صهیونیستی منتقد است، امروز به واقعیت بدل شده است: شهروندی دیگر یک «حق قراردادی» برای همه نیست، بلکه تبدیل به یک «امتیاز گزینشی» شده است.
اگر آنگونه که آرنت در کتاب ریشه‌های توتالیتاریسم استدلال کرد: شهروندی، بنیادی‌ترین حق انسان است؛ زیرا تنها از طریق شهروندی است که یک انسان می‌تواند «حقوق بشر» داشته باشد. بدون دولت‌ـ‌ملتی که شما را به رسمیت بشناسد، اساساً از دایره انسانیت حقوقی خارج می‌شوید. و ما امروز در اسرائیل شاهد خلق طبقاتی از انسان‌ها (فلسطینیان) هستیم که در «فضای خاکستری» زندگی می‌کنند. آنها نه شهروند هستند و نه کاملاً بی‌حق؛ بلکه در وضعیتی دائمی از «تعلیق» قرار دارند. این الگو در حال صادر شدن به کل جهان است. از سیاست‌های مهاجرتی اروپا تا کمپ‌های پناهندگان؛ دولت‌ها یاد گرفته‌اند که می‌توان گروه‌های بزرگی از انسان‌ها را در وضعیتی نگه داشت که «زنده باشند اما شهروند نباشند». این یعنی مرگ مفهوم جهان‌شمول حقوق بشر.
شهرک‌سازی صرفاً ساختن چند آپارتمان نیست؛ بلکه یک پروژه استعمار مهاجرنشین¹ و غصب زمین است که هدفش تغییر دائمی جمعیت‌شناسی است تا امکان هرگونه راه‌حل عادلانه و انسانی را از بین ببرد. نامه ۱۹۴۸ انیشتین، آرنت و دیگران دقیقاً به این نقطه اشاره داشت: ترس از اینکه صهیونیسم از یک آرمان دموکراتیک و رهایی‌بخش به یک فاشیسم قومی تبدیل شود. آنها در نامه خود به‌صراحت هشدار دادند که گروه‌هایی مانند «ارگون» به دنبال ایجاد یک دولت توتالیتر هستند. آنها درک کرده بودند که ناسیونالیسم وقتی با «تقدس خاک» ترکیب شود، به نیروی مخربی تبدیل می‌شود که هیچ مرزی نمی‌شناسد.
اما چرا جهان در برابر این زوال مداوم حقوق شهروندی سکوت کرده است؟ پاسخ در کتاب *باج‌گیری عاطفی*²، نوشته سوزان فوروارد،³ نهفته است. اسرائیل با استفاده از مکانیسم باج‌گیری عاطفی، جامعه جهانی را در مثلث «ترس، اجبار، گناه» (FOG) گرفتار کرده است. با استفاده از ترس، بقای خود را همواره در خطر نشان می‌دهد؛ با ایجاد احساس گناه بابت هولوکاست، هرگونه نقد انسانی را به یهودستیزی تعبیر می‌کند؛ و با ایجاد اجبار اخلاقی، غرب را متعهد به حمایتی بی‌قیدوشرط می‌سازد. نتیجه این باج‌گیری، زوال مفهوم «شهروند جهانی مستقل» است که دیگر جرئت نمی‌کند میان «حق یهود برای زندگی» و «حق فلسطینی برای زمین» تمایز قائل شود.
امروز پس از گذشت سال‌های زیادی که از فجایع جنگ جهانی دوم، در تحلیل عملکرد اسرائیل، می‌بینیم که چگونه «دفاع از امنیت» به یک ماشین بوروکراتیک و تکنولوژیک تبدیل شده است. سربازی که پشت نمایشگر پهپاد نشسته یا مأموری که در پست‌های بازرسی، زندگی روزمره فلسطینیان را مختل می‌کند، لزوماً کینه شخصی ندارد؛ او دچار «بی‌فکری» (Thoughtlessness) شده است. شر در اینجا نه در انگیزه، بلکه در عادی‌سازی فاجعه نهفته است.
اگر کتاب فوروارد را از سطح روابط فردی به سطح کلان سیاسی تعمیم دهیم، عملکرد اسرائیل در مواجهه با جامعه جهانی را می‌توان با مثلث FOG (ترس، اجبار، گناه) تحلیل کرد:
-
ترس (Fear): بازنمایی همیشگی اسرائیل به‌عنوان موجودیتی در لبه نابودی برای توجیه هرگونه خشونت.
-
اجبار (Obligation): ایجاد این باور که غرب «موظف» است به خاطر جبران مافات تاریخی، چک سفیدامضا به این دولت بدهد.
-
گناه (Guilt): استفاده ابزاری از یهودستیزی برای خفه کردن هرگونه نقد انسانی. هر منتقدی با برچسب یهودستیزی دچار «احساس گناه» می‌شود تا عقب‌نشینی کند.
اسرائیل با استفاده از ترومای تاریخی هولوکاست، نوعی «باج‌گیری عاطفی سیستماتیک» را علیه وجدان‌های بیدار جهان به کار می‌گیرد تا جنایات جاری خود را در سایه مصائب گذشته پنهان کند. البته در این میان جریان‌های داخلی اسرائیلی که خود منتقد سیاست‌های دولت هستند نیز وجود دارند، مانند جنبش صلح، بخشی از افکار عمومی جامعه اسرائیل، سازمان‌های حقوق بشری اسرائیلی مثل بتسلیم⁴؛ اما متأسفانه آنچه در اسرائیل غالب و از صندوق رأی درمی‌آید نقطه مقابل اینها است.
مشکل اصلی در «جابه‌جایی نقش‌ها» است. وقتی دولتی، امنیت خود را بر پایه سلب امنیت و کرامت انسان‌های دیگر بنا می‌کند و از ترومای خود به‌عنوان سلاحی برای سرکوب استفاده می‌کند، در واقع به همان «ابتذال شر» تن داده است که قرار بود از آن بگریزد. صهیونیسم راست‌گرا امروز دقیقاً همان مسیری را می‌رود که امثال آیشمن⁵ در آلمان نازی رفتند: ابتذال شر. انشتین، آرنت و دیگران در ۱۹۴۸ نسبت به همین موضوع هشدار داده بودند: تبدیل شدن به آینه تمام‌نمای دشمنان سابق خود. اینجاست که تراژدی قربانی دیروز و جلاد امروز رقم می‌خورد.
نامه‌ای که در ۱۹۴۸ به نیویورک تایمز⁶ نوشته شد، سندی است که امروزه بیش از هر زمان دیگری می‌توان به آن استناد کرد. آن نامه مشهور، پاسخی به کشتار «دیر یاسین» توسط گروه «ارگون»⁷ بود؛ آنها نسبت به ظهور حزب «حیروت»⁸ به رهبری مناخیم بگین که بعدها به لیکود تبدیل شد، هشدار دادند و آن را از نظر روش، سازماندهی و فلسفه سیاسی، «حزبی فاشیستی» نامیدند. امروز می‌بینیم که آن هشدار تحقق یافته است. دولتی که انیشتین و آرنت از آن می‌ترسیدند، از یک آرمان رهایی‌بخش برای یهودیان، به یک ساختار قوم‌سالارانه تبدیل شده که دقیقاً همان الگوهای ملی‌گرایی افراطی را بازتولید می‌کند که روزی خود یهودیان قربانی آن بودند.
آنها هشدار دادند که حزب «حیروت» دارای ویژگی‌های بالقوه خطرناکی است:
-
تقدس قدرت نظامی بر ارزش‌های انسانی.
-
رهبری کاریزماتیک که خواهان اطاعت مطلق است.
-
ایجاد وحشت برای پاکسازی قومی.
این نامه نشان می‌دهد که انحراف اسرائیل یک اتفاق متأخر نیست، بلکه یک «هسته فاشیستی» از همان ابتدا در بخشی از جنبش صهیونیسم وجود داشت. چندان جای تعجبی هم ندارد، وقتی یک جنبش رهایی‌بخش (صهیونیسم اولیه) به یک ساختار قدرت دولتی تبدیل می‌شود که بر پایه «برتری قومی» بنا شده، به‌ناچار به همان هیولایی تبدیل می‌شود که با آن می‌جنگید.
آرنت در *ابتذال شر*⁹ نشان می‌دهد که شر در جزئیات اداری پنهان می‌شود. پروژه شهرک‌سازی، تجسم فیزیکی این ایده است. این پروژه فقط توسط چند تندروی مذهبی پیش نمی‌رود، بلکه توسط یک ماشین بوروکراتیک عظیم هدایت می‌شود؛ ماشینی که با تکیه بر قوانین کهنه زمین‌شهری، مثل قوانین عثمانی یا بریتانیای قرن‌های گذشته، سعی می‌کند مصادره زمین فلسطینیان را «قانونی» جلوه دهد و با ایجاد شبکه‌های حمل‌ونقلی که فقط برای شهرک‌نشینان است، عملاً جغرافیا را به لایه‌های «خودی» و «غیرخودی» تقسیم کند.
این همان «شر بوروکراتیک» است؛ کارمندی که حکم تخریب یک خانه فلسطینی را امضا می‌کند، اپراتور اسرائیلی که از پشت مانیتور و فقط با فشردن یک دکمه اهداف غیرنظامی را بمباران می‌کند، خود را یک جانی نمی‌بیند، خود را «مجری قانون» می‌داند؛ او دقیقاً در موقعیت آیشمنِ پشت‌میزنشین قرار دارد و از پیامد انسانی عملش جدا شده است. و این دقیقاً همان نقطه‌ای است که آرنت نسبت به آن هشدار می‌داد: وقتی قانون، وسیله‌ای برای سلب انسانیت می‌شود.
حال اگر به مثلث FOG فوروارد بازگردیم، می‌بینیم که هر قدم از توسعه ارضی اسرائیل، چگونه با آن مفاهیم توجیه می‌شود:
ابزار باج‌گیری | نمود در پروژه شهرک‌سازی
ترس (Fear): القای این حس که «اگر این تپه را اشغال نکنیم، از آنجا به ما شلیک می‌شود». امنیت، بهانه‌ای ابدی برای بلعیدن خاک است.
اجبار (Obligation): ایجاد وظیفه برای یهودیان جهان و دولت‌های غربی که باید از «حضور یهودی در سرزمین پدری» حمایت کنند، وگرنه به آرمان‌های تاریخی خیانت کرده‌اند.
گناه (Guilt): هرگونه مخالفت با شهرک‌سازی، به‌عنوان «تلاش برای بی‌دفاع کردن بازماندگان هولوکاست» تعبیر می‌شود تا منتقد دچار فلج اخلاقی شود.
همان‌طور که در نامه ۱۹۴۸ اشاره شده است، ناسیونالیسم افراطی حزب حیروت و جانشینانش زمین را نه به‌عنوان خانه‌ای برای همه، بلکه به‌عنوان «ملک طِلق» یک قوم می‌بیند. در این نگاه، حضور فلسطینی‌ها یک «مزاحمت بوروکراتیک» تلقی می‌شود که باید با دیوارها، پست‌های بازرسی و تخریب خانه‌ها، مدیریت و در نهایت محو شود.
اگر اصطلاح فضای حیاتی¹⁰ که توسط نازی‌ها به کار می‌رفت، بر این ایده استوار بود که یک ملت «برتر» برای شکوفایی و بقا به فضای جغرافیایی بیشتری نیاز دارد و این فضا باید از «غیر»، از آنهایی که مادون انسانند پاک شود، در پروژه شهرک‌سازی اسرائیل، با نسخه مدرن و پیچیده‌تری از این منطق روبه‌رو هستیم: «ایدئولوژی حق الهی». جایگزین کردن «بیولوژی» با «تئولوژی»، طوری‌که شهرک‌نشینان افراطی، آنها که باور دارند «قوم برگزیده خدا» هستند، معتقدند زمین بدون آنها «ناقص» است. نتیجه در عمل این است که «انسان غیرخودی» به یک مزاحمت آماری تقلیل می‌یابد.
وقتی اسرائیل خود را به‌عنوان «دولت قوم یهود» و نه دولت همه شهروندانش تعریف می‌کند، قرارداد اجتماعی مدرن را پاره می‌کند و به زباله‌دان می‌اندازد. در این مدل، وفاداری به «خون و هویت» جایگزین وفاداری به «قانون و ارزش‌های دموکراتیک» می‌شود؛ درست همان‌گونه که در آلمان نازی انجام می‌شد.
این ایده ناسیونالیسم قوم‌گرا¹¹ اکنون در هند (هندوتوا)، مجارستان (اوربان) و حتی جریان‌های ترامپیست در آمریکا دیده می‌شود و متأسفانه اسرائیل «آزمایشگاه موفق» این مدل بوده است؛ جایی که می‌توان دموکراسی داشت اما فقط برای «خودی‌ها».
زوال مفهوم شهروندی در ابعاد جهانی، با الگوبرداری از آنچه در اسرائیل و فلسطین می‌گذرد، یکی از هولناک‌ترین پیش‌بینی‌های هانا آرنت است که امروز به واقعیت بدل شده است. بزرگ‌ترین خطر عملکرد اسرائیل برای جهان، همین عادی‌سازی ایده «انسان زائد» است. وقتی آیشمن در دادگاه می‌گفت «من فقط دستورات را اجرا می‌کردم»، او در واقع انسانیت خود را به نفع ماشین قدرت کنار گذاشته بود. امروز، زوال شهروندی یعنی تبدیل شدن ما به «پیچ‌ومهره‌های» سیستمی که به‌راحتی می‌تواند بخشی از بشریت را «غیرضروری» تشخیص دهد. نامه ۱۹۴۸ یک هشدار محلی نبود؛ یک پیشگویی جهانی بود: اگر فاشیسم در بطن یک دولت قربانی (که خود از هولوکاست برخاسته) رشد کند، دیگر هیچ کجای جهان در برابر این ویروس ایمن نخواهد بود.
نقد یک «ساختار سیاسی استعماری»، به معنای انکار رنج تاریخی یهودیان نیست. برعکس، وفاداری به درس‌های هولوکاست یعنی مخالفت با هر نوع آپارتایدی. رنج‌های تاریخی (از جمله هولوکاست) نباید به‌عنوان «سرمایه سیاسی» برای توجیه ستم‌های معاصر به کار گرفته شوند. شهروند جهانی نباید اجازه دهد که «ترومای یک قوم»، مجوزی برای «بی‌حق کردن دیگران» باشد. آیا ما به دلیل رنج‌هایمان یا برتری‌مان، مجازیم حقوق دیگران را زیر پا بگذاریم؟ این چه‌جور امنیتی است که با باج‌گیری عاطفی از وجدان جهانی تأمین می‌شود؟ امنیت باید با شناسایی کرامت دیگری به دست آید.
آرنت معتقد بود که «بزرگ‌ترین شرورهای جهان، کسانی هستند که هرگز نخواسته‌اند با خودشان روبه‌رو شوند و درباره کارهایشان بیندیشند». امروز در اوج این «نیندیشیدن» جمعی؛ جایی که یک ملت، درگیر در باج‌گیری عاطفی تروماهای خویش، به بازتولید همان ساختارهایی مشغول است که روزگاری خود قربانی آن بود.
نقض «نظم جامعه بشری» در حقوق بین‌الملل تحت عنوان‌های «جرایم علیه بشریت»¹²، «نسل‌کشی»¹³ و «جرایم جنگی»¹⁴ شناخته می‌شود. این مفاهیم، در آیین‌نامه رم، که دادگاه بین‌المللی جنایی را تأسیس کرد، و همچنین در اصول نورنبرگ (۱۹۴۵ـ۱۹۴۶) به‌وضوح تعریف شده‌اند.
بر اساس این اصول، هر فردی، حتی رئیس‌جمهور، پادشاه یا فرمانده ارشد هر کشوری، اگر مرتکب چنین جرایمی شود، غیرقابل مصونیت است و باید بدون توجه به عنوان یا عناوینش تحت پیگرد قانونی قرار گیرد. حقوق بین‌الملل به‌وضوح می‌گوید که استراتژی سیستماتیک و سازمان‌یافته برای نابودی بخشی از بشریت، بسیار سنگین‌تر از یک قتل شخصی است؛ چرا که این کار، بنیان‌های مشترک همه جوامع انسانی را از بین می‌برد.
همان‌گونه که قانون داخلی برای حفظ «نظم اجتماعی» وجود دارد، حقوق بین‌الملل هم برای حفظ «نظم جامعه بشری» ایجاد شده است و نقض این نظم، تهدیدی برای آینده کل بشر است؛ زیرا اگر کشتار با مجوز دولت مجاز شناخته شود، هیچ جامعه‌ای دیگر احساس امنیت نخواهد کرد و باریکه‌ای از بی‌ثباتی در سراسر جهان پراکنده می‌شود.
در دادگاه نورنبرگ، رهبران نازی به‌خاطر «جرایم علیه بشریت» محاکمه شدند. این اصل، در دادگاه بین‌المللی جنایی¹⁵ کاملاً ریشه‌دار است، مثل محاکمه عمر البشیر،¹⁶ رئیس‌جمهور سابق سودان، به‌خاطر نسل‌کشی در دارفور¹⁷ یا تلاش برای محاکمه آریل شارون،¹⁸ نخست‌وزیر سابق اسرائیل، به‌خاطر کشتار صبرا¹⁹ و شتیلا.²⁰ در همه این موارد، نقض نظم جامعه بشری دلیل اصلی تعقیب قانونی قاتلانی بوده است که در خدمت دولت‌ها دست به جنایت و کشتارهای دسته‌جمعی می‌زنند.
این نگاه، از نظر اخلاقی، حقوقی و فلسفی، تنها راهی است که می‌تواند از تکرار هراس‌های تاریخی، مانند هولوکاست، ویتنام، صبرا و شتیلا، رواندا، کرانه باختری، غزه و... جلوگیری کند. اما متأسفانه امروزه با عقب‌گردی هولناک، جهان شاهد است که با ترکیب همان حیله «باج‌گیری عاطفی» و «قلدری و گردن‌کلفتی»، «جنایت» و «دست‌به‌جنایت‌زدن» تا چه اندازه سیستماتیک و گسترده، توسط اشخاصی مانند بنیامین نتانیاهو،²¹ نخست‌وزیر اسرائیل که تحت تعقیب دادگاه بین‌المللی جنایی است و دونالد ترامپ،²² رئیس‌جمهور آمریکا، به جرایم علیه بشریت دست زده می‌شود، نسل‌کشی و جنگ‌های غیرقانونی عادی‌سازی شده، تبدیل به امری طبیعی و روزمره گردیده است.
رهایی از زوال شهروندی، مستلزم آن است که ما از «پیچ‌ومهره‌های مطیع» در ماشین باج‌گیری عاطفی، به «سوژه‌های اندیشمند» تبدیل شویم. همان‌طور که آرنت و انیشتین شجاعت ایستادن در برابر جریان غالب ناسیونالیسم را داشتند، امروز نیز وظیفه انسانی ایستادن در برابر «ابتذال شر» است که در لوای امنیت و مذهب پنهان شده است.
امروزه شهروندی در حال تبدیل شدن به یک «قلعه» است؛ قلعه‌ای که با «باج‌گیری عاطفی» از بیرون محافظت می‌شود و در درون، به «ابتذال شر» آلوده است. اسرائیل با تکیه بر «ابتذال شر» در ساختار نظامی‌اش و «باج‌گیری عاطفی» در دیپلماسی‌اش، شاید زمین‌هایی را اشغال کرده باشد، اما همان‌گونه که آرنت هشدار می‌داد، در ساحت «اندیشه و اخلاق» با بن‌بستی روبه‌روست که فقط با بازگشت به آن انسان‌گرایی که انیشتین و آرنت از آن حرف می‌زدند، قابل حل است.
در فضای فکری ایران، به دلیل قطبی‌شدن شدید جامعه، موضوع فلسطین و اسرائیل اغلب از یک تحلیل انسانی و عمیق خارج شده و به ابزاری برای تقابل‌های سیاسی تبدیل شده است. روشنفکر ایرانی امروز در میان دو لبه قیچی قرار گرفته است: از یک سو گفتمانی که موضوع را تا حد ابزاری سیاسی تقلیل داده، و از سوی دیگر جریانی که به دلیل مخالفت با گفتمان اولی، دچار نوعی بی‌تفاوتی شده، حتی به رفتارهایی مخرب، غیرمسئولانه و به‌وضوح در سطح بین‌المللی حقیرانه و بی‌آبرو نیز دست زند.
عجیب نیست اگر بخشی کوچکی از توده و عوام جامعه نیز که نسبت به «کتاب»، «مطالعه»، «تفکر نقادانه» و «دانستن»، «آلرژی» و «هیستری» دارد به ساختارهای قدرت فاشیستی در اسرائیل سمپاتی پیدا کند. اما مخالفت با یک سیاست هر چقدر هم غیرقابل قبول، مجوزی برای نادیده گرفتن «ابتذال شر» در جای دیگر نیست. تداوم مسیر کنونی، فقط به معنای بازتولید آیشمن‌های جدید در هر دو سو است؛ اما در مقابل، انتخاب مسیر انسان‌گرایی، یعنی بازگشت به آن چیزی که آرنت «عشق به جهان»²³ می‌نامید. اجازه ندهیم که تروما، آینده جهان را بدزدد.